Cykl gminy polskie - Gmina Częstochowa - położenie geograficzne szlaku wodnego Warty Częstochowa - Mstów

Wyświetlono razy (ostatnio: )

Przełom Warty, nazywany dawniej także Doliną Mirowską znajduje się we wschodnich okolicach Częstochowy. Rzeka Warta przecina tutaj masyw jurajskich wapieni tworząc naturalną granicę między leżącą na północy Wyżyną Wieluńską, a położoną na południe Wyżyną Częstochowską. Rozdziela w ten sposób dwa, pod każdym względem odmienne regiony.
Według podziału geomorfologicznego Polski (Kondracki, 1981) cały ten teren wchodzi w skład Wyżyny Śląsko-Krakowskiej, będącej podprowincją Wyżyny Małopolskiej. Zdecydowanie wyróżnia się tutaj wyniesiona do wysokości prawie 500 metrów Wyżyna Częstochowska, popularnie zwana Jurą. Jej rzeźbę tworzą górujące nad wierzchowiną ostańce wapienia skalistego, między które wcinają się płaskie i suche doliny wypełnione piaskiem. Na zachodniej krawędzi tej wyżyny będącej progiem strukturalnym (kuesta) występują licznie krasowe źródła (wywierzyska), z których biorą początek rzeki, m.in. Warta i Czarna Przemsza. Warta płynie w kierunku północno-zachodnim, wzdłuż kuesty, w tzw. Obniżeniu Górnej Warty będącej makroregionem wchodzącym (razem z Wyżyną Wieluńską) w skład Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej. Dolina ta została wypreparowana w mało odpornych na erozję rudonośnych iłach środkowojurajskich. Położona bardziej na północ Wyżyna Wieluńska jest w dużym stopniu zasypana utworami czwartorzędowymi, spod których tylko z rzadka wystają wapienne ostańce sięgając zaledwie 300 metrów wysokości n.p.m. Większość występujących tu wzgórz ma pochodzenie lodowcowe (moreny, kemy).
Pierwotnie obydwie krainy, zarówno Wyżyna Wieluńska jak i Częstochowska (wchodząca w skład Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej) stanowiły jednolitą, wapienną płytę, która osadziła się na dnie jurajskiego morza, a potem została podniesiona przez ruchy górotwórcze ponad jego poziom (rysunek nr 1). Tak było aż do nadejścia epoki lodowcowej, w czasie której obszar Polski kilkakrotnie nawiedził lądolód skandynawski. Dla powstania Przełomu Warty w okolicach Częstochowy największe znaczenie miało zlodowacenie środkowopolskie w stadium Odry. Nasuwając się od północy, lodowiec stopniowo przemodelowywał powierzchnię ziemi, z jednej strony zdzierając warstwy skał, krusząc i mieląc je w swoim cielsku, z drugiej deponując je w postaci posegregowanych osadów: żwirów, glin, piasku i lessu. W opisywanym przypadku lądolód zablokował odpływ górnej Warty, która wtedy miała swą pradolinę równoległą do progu strukturalnego wapiennych płyt i także powyżej Częstochowy płynęła tym samym, północno-zachodnim biegiem. W fazie wycofywania się lądolodu wody z topniejącego lodu utworzyły duże jezioro zaporowe, stopniowo coraz bardziej piętrzące się do góry (rysunek nr 2). W miejscu dzisiejszego odcinka przełomowego przelały się przez próg jurajski zmieniając kierunek odpływu na wschodni. Przez następne tysiące lat Warta wyżłobiła nowe koryto, najpierw w osadach polodowcowych, potem w skalnym podłożu wcinając się na głębokość około 70 metrów (rysunek 3). Tak powstały przełom nosi nazwę przełomu epigenetyczno-przelewowego (Tyc, 2001).
Obecnie przełomowy odcinek Warty zaczyna się w Mirowie, a kończy we Mstowie. Dno doliny jest płaskie, szerokie od 100 do 300 metrów, z każdej strony ograniczone stromymi skarpami. W kilku miejscach zaznaczają swą obecność wychodnie skalne tworząc wyjątkowej urody ostańce (Skała Miłosna) i skalne bramy (Brama Mirowska). Koryto Warty na odcinku od Częstochowy do Mirowa zostało uregulowane i zabezpieczone wałami przeciwpowodziowymi, dalej jednak zachowało swój naturalny, łagodnie meandrujący charakter. W wielu miejscach występują malownicze starorzecza.

Oceń ten artykuł:

Oceń!

Dodaj komentarz >>

Twoje imię:

Twój komentarz:

Polska - wybierz obszar, który cię interesuje: